Refreshrate en resolutie: wat je verbinding moet aankunnen
Je scherm staat op 4K, maar de refreshrate zakt naar 30 Hz en alles schokt. Of je nieuwe 144 Hz-monitor doet stug 60 Hz, wat je ook instelt. In bijna alle gevallen is niet je scherm het probleem, maar de keten: poort, kabel en soms een dock of adapter ertussen.
In dit artikel zie je eerst een tabel met gangbare combinaties van resolutie en refreshrate, en welke poort en kabel je daarvoor minimaal nodig hebt. Daarna leggen we uit waarom je scherm stilletjes terugvalt naar een lagere stand in plaats van gewoon te zeggen wat er mis is.
In het kort
- De beperking zit vrijwel altijd in één schakel: de grafische uitgang, de poortversie, de kabel of het scherm zelf. Controleer ze alle vier.
- 1080p op 60 Hz kan met vrijwel alles. Pas bij 1440p op 144 Hz en 4K wordt de keuze van kabel en poort echt belangrijk.
- Voor 4K op 120 Hz heb je HDMI 2.1 of DisplayPort 1.4 met DSC nodig. Oudere standaarden halen dat niet, welke kabel je ook koopt.
- Geeft je scherm geen beeld in de hoogste stand? Dan valt hij terug naar iets dat wel werkt. Je krijgt zelden een foutmelding.
- Controleer eerst de kabel. Goedkope of ongelabelde kabels zijn de meest voorkomende boosdoener.
Waarom resolutie en refreshrate samen bepalen welke kabel je nodig hebt
Resolutie is het aantal pixels op je scherm, refreshrate is hoe vaak dat beeld per seconde wordt ververst, in hertz (Hz). Samen bepalen ze hoeveel data er per seconde door je kabel moet. 1080p op 60 Hz is ongeveer 3 Gbit/s aan beelddata. 4K op 144 Hz loopt richting de 26 Gbit/s. Dat verschil verklaart waarom de ene kabel prima werkt en de andere niet.
Elke verbinding is een keten van vier schakels: de grafische chip in je pc of laptop, de poort met zijn versie, de kabel en het scherm. De traagste schakel bepaalt het eindresultaat. Een 4K 144 Hz-monitor aan een HDMI 1.4-poort blijft op 30 Hz steken, hoe goed je kabel ook is.
Daarom kijken wij altijd eerst naar die keten voordat we iets adviseren. In ons overzicht van pc-aansluitingen lees je wat elke poort op je pc precies doet.
Tabel: gangbare combinaties en wat je minimaal nodig hebt
Hieronder de combinaties die we het vaakst tegenkomen, met de minimale poort en kabel. De versies staan erbij met het verschijningsjaar, zodat je weet hoe actueel je apparatuur is. Let op: dit zijn de minima. Heb je een dock of adapter tussen je laptop en scherm, dan moet die dezelfde standaard ook ondersteunen.
| Combinatie | Benodigde bandbreedte (ongeveer) | Minimale HDMI | Minimale DisplayPort | Opmerking |
|---|---|---|---|---|
| 1080p (1920 x 1080) op 60 Hz | 3 Gbit/s | HDMI 1.4 (2009) | DisplayPort 1.2 (2010) | Werkt met vrijwel elke kabel en poort. |
| 1080p op 144 Hz | 7 Gbit/s | HDMI 1.4 (2009) | DisplayPort 1.2 (2010) | Let op bij goedkope HDMI-kabels, kies High Speed of nieuwer. |
| 1440p (2560 x 1440) op 60 Hz | 6 Gbit/s | HDMI 1.4 (2009) | DisplayPort 1.2 (2010) | Ook via USB-C met DisplayPort alt mode, mits de kabel dat ondersteunt. |
| 1440p op 144 Hz | 13 Gbit/s | HDMI 2.0 (2013) | DisplayPort 1.2 (2010) | DisplayPort 1.2 kan dit net, HDMI 1.4 niet. |
| 1440p op 240 Hz | 22 Gbit/s | HDMI 2.1 (2017) | DisplayPort 1.4 (2016) | DisplayPort 1.4 gebruikt hier DSC, beeldcompressie die je niet ziet. |
| 4K (3840 x 2160) op 60 Hz | 13 Gbit/s | HDMI 2.0 (2013) | DisplayPort 1.2 (2010) | HDMI 1.4 valt terug naar 30 Hz, dat schokt merkbaar. |
| 4K op 120 Hz | 26 Gbit/s | HDMI 2.1 (2017) | DisplayPort 1.4 (2016) met DSC | Kies bij HDMI een Ultra High Speed-gecertificeerde kabel. |
| 4K op 144 Hz of hoger | 27 tot 32 Gbit/s | HDMI 2.1 (2017) met DSC | DisplayPort 2.1 (2022) | DisplayPort 2.1 met UHBR-kabel is hier de ruimste keuze. |
| 8K op 60 Hz | 40 Gbit/s of meer | HDMI 2.1 (2017) met DSC | DisplayPort 2.1 (2022) | Alleen relevant voor een kleine groep; controleer ook je videokaart. |
Waarom je scherm terugvalt in plaats van een foutmelding te geven
Dit is het stuk dat de meeste mensen op het verkeerde been zet. Als de combinatie die je instelt niet door de keten past, krijg je geen waarschuwing. Het scherm en de pc onderhandelen automatisch over wat wel kan, via een uitleesblok in het scherm dat EDID heet (Extended Display Identification Data, een lijstje met alles wat het scherm aankan). De pc kiest dan de hoogste stand die volgens die onderhandeling werkt.
De reden dat het zo werkt is pragmatisch. Een scherm dat helemaal niets laat zien is erger dan een scherm dat op een lagere stand werkt. Dus in plaats van een foutmelding krijg je 4K op 30 Hz, of 1440p op 60 Hz in plaats van 144 Hz. Het ziet eruit alsof alles werkt, maar niet zoals je bedoelde.
Dat verklaart ook waarom een nieuwe kabel soms direct het probleem oplost. Was de kabel de beperkende schakel, dan haalde de onderhandeling onbewust een lagere stand uit. Met een kabel die de standaard wel aankan, springt de pc vanzelf naar de hogere stand, soms pas na opnieuw opstarten of het scherm uit en aan zetten.
Wil je weten welke schakel bij jou de beperking is? Werk de keten langs: controleer welke poortversie je pc of laptop heeft (zoek het type op bij de fabrikant), kijk welke versie je scherm ondersteunt, en vervang daarna pas de kabel. Negen van de tien keer zit het in de kabel of in een oude poort, en bijna nooit in de instellingen van je besturingssysteem.
USB-C, alt mode en waarom niet elke USB-C kabel hetzelfde is
Veel laptops sturen beeld via USB-C. Dat werkt via DisplayPort alt mode: de USB-C poort schakelt over naar DisplayPort-signalen en gebruikt de kabel alleen als doorgeefluik. Hoeveel bandbreedte er overblijft voor beeld hangt af van hoe de laptop de poort heeft ingericht, en dat verschilt per model.
De valkuil is de kabel. USB-C is een stekkervorm, geen standaard. Een oplaadkabeltje dat bij een telefoon zat kan vaak alleen USB 2.0 aan en helemaal geen beeld. Een kabel van 5 euro die er hetzelfde uitziet als een kabel van 25 euro kan intern totaal anders zijn. De naamgeving helpt ook niet mee; de USB-wereld heeft meer namen bedacht dan de gemiddelde koninklijke familie.
Check daarom bij een USB-C kabel altijd twee dingen: ondersteunt hij DisplayPort alt mode (dat staat op de verpakking of in de specificaties) en welke bandbreedte geeft de fabrikant op. Bij kabels boven de 20 Gbit/s zit bovendien een e-marker in de stekker, een klein chipje dat aan de pc vertelt wat de kabel aankan. Zonder dat chipje valt ook een dure kabel terug op een lagere stand.
Reken uit hoeveel bandbreedte jouw combinatie nodig heeft
Een grove schatting van de benodigde bandbreedte. Vul de breedte en hoogte van je resolutie in pixels in en de gewenste refreshrate. We rekenen met 30 bits per pixel; de werkelijke waarde ligt door protocol overhead iets hoger, dus neem 15 tot 20 procent marge.
Geschatte bandbreedte Gbit/s
Veelgestelde vragen
Mijn 144 Hz-monitor doet maar 60 Hz. Wat nu?
Controleer eerst de kabel en de poort. Veel 1440p 144 Hz-schermen halen 144 Hz alleen via DisplayPort of HDMI 2.0 of nieuwer; via een oude HDMI-kabel of poort valt de verbinding terug naar 60 Hz. Controleer daarna in Windows bij Geavanceerde beeldscherminstellingen of 144 Hz überhaupt aangeboden wordt.
Kan mijn laptop 4K op 60 Hz aan via USB-C?
Dat hangt af van de poort. USB-C moet DisplayPort alt mode ondersteunen, en de meeste laptops van de laatste jaren doen dat. De kabel moet het ook aankunnen: een simpel oplaadkabeltje niet. Met DisplayPort 1.2 via alt mode haal je 4K op 60 Hz, met oudere inrichtingen alleen 30 Hz.
Maakt een duurdere HDMI-kabel echt uit?
Alleen als de goedkope kabel de vereiste standaard niet haalt. Een gecertificeerde Ultra High Speed HDMI-kabel van 15 tot 25 euro levert hetzelfde beeld als een van 80 euro. Duurder is niet beter, maar gecertificeerd wel voorspelbaarder dan een naamloos kabeltje.
Wat is DSC en zie ik dat terug in beeldkwaliteit?
DSC (Display Stream Compression) is compressie van het beeldsignaal die door DisplayPort en HDMI wordt gebruikt om hoge resoluties en refreshrates door een smallere pijp te krijgen. In de praktijk is het visueel verliesvrij: je ziet het verschil niet, ook niet bij gamen of fotobewerking.
Mijn scherm valt terug naar 30 Hz zodra ik een dock ertussen zet. Hoe kan dat?
Dan is de dock de beperkende schakel. Veel betaalbare USB-C docks ondersteunen slechts 4K op 30 Hz per scherm omdat de interne bandbreedte wordt gedeeld tussen beeld, USB-poorten en ethernet. Controleer in de specificaties van de dock welke resolutie en refreshrate per uitgang wordt beloofd.
